Cây bồn bồn không chỉ được xem là đặc sản quen thuộc trong ẩm thực nhờ vị giòn ngọt dễ ăn, mà còn nổi bật với nhiều giá trị tốt cho sức khỏe. Khi biết cách sơ chế, chế biến và sử dụng hợp lý, loại cây này mang lại nhiều lợi ích cả trong ăn uống lẫn hỗ trợ điều trị bệnh theo kinh nghiệm dân gian.
Đặc điểm chung của cây bồn bồn
- Tên gọi khác: Cỏ nến, hương bồ, bông liễng, thủy hương hồ, bồ hoàng thái, hương bồ thảo
- Tên khoa học: Typha orientalis G.A., Typha angustifolia L, Typha angustata Bory et Chaub.
- Họ thực vật: Cỏ nến (Typhaceae)
Đặc điểm nhận biết
Bồn bồn là loài cây thân cỏ sinh trưởng chủ yếu ở môi trường ao hồ, đầm lầy với các đặc điểm sau:
- Thân mềm, mọc thành bụi, cây trưởng thành cao khoảng 2 – 3 mét, có thân rễ phát triển.
- Lá dài, mảnh, đầu nhọn, mọc thẳng đứng, màu xanh tương tự lá lúa.
- Hoa đơn tính mọc trên cùng một trục dài; phần hoa đực nằm phía trên, hoa cái nằm phía dưới, màu nâu, hình dáng giống cây nến.
- Quả nhỏ, dạng hình thoi, khi chín sẽ tự tách theo chiều dọc.
Khu vực phân bố
Tại Việt Nam, cây bồn bồn mọc nhiều ở các tỉnh Nam Bộ như Đồng Tháp, An Giang, Sóc Trăng, Cà Mau… Cây ưa môi trường đất ngập nước, ven ao hồ, đầm lầy và có thể sinh trưởng trong nước ngọt hoặc nước lợ.
Ở miền Bắc, bồn bồn xuất hiện rải rác tại một số khu đầm lầy nhưng không phổ biến. Hiện nay, cây được trồng nhiều do giá trị kinh tế cao, ít tốn công chăm sóc và có thể thu hoạch liên tục trong nhiều năm.
Công dụng của cây bồn bồn
Bồn bồn không chỉ là thực phẩm mà còn được sử dụng trong y học cổ truyền và có vai trò nhất định đối với môi trường sinh thái.
Giá trị ẩm thực của bồn bồn
Phần gốc non của cây bồn bồn được dùng làm rau ăn. Nhờ vị giòn, thanh mát và hàm lượng dinh dưỡng khá cao, loại rau này rất được ưa chuộng trong bữa ăn gia đình và nhà hàng.
Bồn bồn chứa nhiều nước, chất xơ, vitamin và khoáng chất, góp phần hỗ trợ tiêu hóa, hạn chế táo bón và tăng cường sức đề kháng.
Ngoài phần gốc non, lá non và ngó bồn bồn cũng có thể dùng để muối chua, xào, nấu canh. Hạt bồn bồn sau khi làm sạch vỏ có thể nấu cháo hoặc chè tương tự hạt kê.
Thời điểm thu hoạch bồn bồn thường rơi vào mùa nước nổi (khoảng tháng 6 – 11 hằng năm). Từ loại cây này có thể chế biến nhiều món ngon như:
Canh bồn bồn nấu lươn
- Nguyên liệu: bồn bồn, lươn, cà chua, me, gia vị.
- Lươn làm sạch, ướp gia vị; cà chua cắt múi, me dằm lấy nước.
- Đun sôi nước, cho lươn và nước me vào nấu chín.
- Thêm bồn bồn, nêm nếm vừa ăn rồi tắt bếp.
Gỏi bồn bồn tôm thịt
- Nguyên liệu gồm bồn bồn, tôm, thịt ba chỉ, cà rốt, lạc rang, rau răm.
- Bồn bồn và cà rốt thái sợi, ngâm chua ngọt.
- Trộn cùng tôm thịt và nước mắm pha, rắc lạc rang trước khi dùng.
Bồn bồn muối chua
- Gốc bồn bồn non rửa sạch, ngâm nước phèn loãng.
- Nấu nước giấm đường để nguội.
- Xếp bồn bồn vào hũ, đổ nước giấm ngập mặt, sau 2 ngày có thể dùng.
Bồn bồn xào thịt bò
- Bồn bồn cắt khúc, thịt bò ướp gia vị.
- Xào thịt bò nhanh tay, cho bồn bồn và cần tây vào đảo đều.
- Dùng nóng để giữ độ giòn tự nhiên.
Công dụng trong y học cổ truyền
Trong Đông y, phấn hoa bồn bồn được gọi là bồ hoàng. Dược liệu này có vị ngọt, tính bình, được cho là có tác dụng cầm máu, hoạt huyết, lợi tiểu và hỗ trợ lưu thông khí huyết.
Ngoài phấn hoa, mầm rễ non của cây còn được dùng làm dược liệu với tên gọi bồ nhược, giúp thanh nhiệt, giảm sưng và hỗ trợ điều hòa cơ thể.
Trong dân gian, bồn bồn được sử dụng để hỗ trợ cải thiện một số tình trạng như: ho ra máu, chảy máu cam, rối loạn kinh nguyệt, đau nhức xương khớp, bệnh trĩ, xuất huyết nhẹ… Các bài thuốc thường dùng ở dạng sắc uống hoặc tán bột theo liều lượng phù hợp.
Những tác dụng khác
- Lá bồn bồn được dùng làm vật liệu lợp mái, đan lát.
- Là nguồn thức ăn cho một số loài động vật.
- Góp phần lọc nước, chống xói mòn khi trồng ven ao hồ.
- Được nghiên cứu làm nguyên liệu sản xuất nhiên liệu sinh học.
Giá bán cây bồn bồn
Bồn bồn thường được bán nhiều vào mùa thu hoạch từ tháng 6 đến tháng 11. Giá bán dao động khoảng 40.000 – 50.000 đồng/kg, tùy khu vực và thời điểm.
Lưu ý khi sử dụng bồn bồn
Lưu ý trong ăn uống
- Ưu tiên chọn cây non, tươi để đảm bảo độ giòn ngon.
- Rửa sạch kỹ vì cây mọc ở môi trường ao, đầm.
- Không nên ăn quá nhiều trong thời gian dài.
- Không nấu quá lâu để tránh làm mất chất dinh dưỡng.
Lưu ý khi dùng làm thuốc
- Cần hiểu rõ công dụng, liều lượng trước khi sử dụng.
- Chỉ nên dùng như biện pháp hỗ trợ cho bệnh nhẹ.
- Người có cơ địa nhạy cảm nên thử với lượng nhỏ.
- Không thay thế hoàn toàn cho điều trị y tế khi bệnh nặng.
Cây bồn bồn là loại thực vật quen thuộc nhưng mang lại nhiều giá trị cho sức khỏe và đời sống. Việc sử dụng đúng cách sẽ giúp phát huy tối đa lợi ích của loại cây dân dã này.
