Cây giổi là một loại thảo dược quý hiếm sinh trưởng chủ yếu ở vùng núi rừng Tây Bắc. Loại cây này được biết đến với nhiều giá trị trong hỗ trợ chăm sóc sức khỏe như giảm đau nhức xương khớp, cải thiện bong gân và hỗ trợ các vấn đề liên quan đến tiêu hóa.
- Tên gọi khác: Dổi, Vàng tâm
- Tên khoa học: Manglietia fordiana (Hemsl.) Oliv.
- Họ: Ngọc Lan (Magnoliaceae)
Mô tả dược liệu cây giổi
1. Đặc điểm thực vật
Cây giổi thuộc nhóm cây gỗ thường xanh, chiều cao dao động từ 5 – 20m. Lá cây có cuống dài khoảng 1,5cm, phiến lá lớn, hình bầu dục ngược với kích thước trung bình 12 x 4,5cm, đầu lá hơi tròn. Gân lá phụ thường có từ 11 – 13 cặp. Cây ra hoa vào khoảng tháng 4 – 5 và kết trái từ tháng 7 – 8, khi chín hạt chuyển sang màu đen.
Hoa giổi mọc ở đầu cành lớn, chiều dài hoa khoảng 5 – 7cm. Cánh hoa hình bầu dục, có nhiều nhị, phần trung đới mang đầu nhị hình chùy. Thời điểm hoa nở rộ thường rơi vào đầu mùa hè.
2. Bộ phận được sử dụng
Hầu hết các bộ phận của cây giổi như thân, cành, lá, quả và hạt đều có thể tận dụng trong các bài thuốc dân gian, chăm sóc sức khỏe hoặc dùng làm gia vị.
Trong đó, hạt giổi nếp được dùng phổ biến trong ẩm thực và được xem là đặc sản của núi rừng Tây Bắc. Hiện nay, loại hạt này khá khan hiếm và có giá trị kinh tế cao.
3. Khu vực phân bố
Cây giổi sinh trưởng chủ yếu ở vùng núi phía Bắc nước ta, tại những khu vực có độ cao từ 500 – 1500m như ven suối, thung lũng. Loại cây này thường gặp tại các tỉnh Điện Biên, Sơn La, Lai Châu, Hà Giang, Thanh Hóa, Phú Thọ và Vĩnh Phúc.
4. Thu hái và sơ chế
Hạt giổi thường được thu hoạch bằng cách nhặt quả rụng dưới gốc cây hoặc trải bạt chờ quả chín rơi xuống. Sau đó, quả được mang về phơi khô và tách lấy hạt.
Vỏ thân và vỏ rễ của cây giổi có thể thu hái quanh năm, sau đó đem phơi khô để sử dụng dần.
Một số hình ảnh về cây giổi:
5. Cách bảo quản
Dược liệu từ cây giổi nên được bảo quản tại nơi khô ráo, thoáng mát để tránh ẩm mốc và giảm chất lượng.
6. Thành phần hóa học
Các nghiên cứu cho thấy cây giổi chứa nhiều hoạt chất có lợi cho sức khỏe. Trong quả giổi có tinh dầu mang hương thơm đặc trưng, pha chút mùi long não.
Nghiên cứu khoa học cho thấy các bộ phận như thân, lá, vỏ và hạt chứa những thành phần chính như safrol, methyl eugenol, camphor, p-caryophyllen và elemicin, góp phần tạo nên giá trị dược liệu của cây.
Vị thuốc cây giổi trong y học cổ truyền
1. Tính vị
Cây giổi có mùi thơm dịu, vị cay nhẹ, tính mát.
2. Quy kinh
Hiện chưa có tài liệu ghi nhận rõ ràng.
3. Công dụng của cây giổi
Cây giổi được xem là vị thuốc nam quý, được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền và đã được nghiên cứu trong y học hiện đại. Mỗi bộ phận của cây mang lại những tác dụng khác nhau:
- Vỏ cây: Hỗ trợ giãn mạch, cải thiện tuần hoàn, giúp nhuận tràng, giảm ho và hỗ trợ kháng khuẩn.
- Thịt quả và hạt: Tinh dầu từ các bộ phận này được dùng trong hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp và cải thiện các cơn sốt.
- Thân cây: Giúp hỗ trợ tiêu hóa, giảm cảm giác đầy bụng và đau bụng.
- Hạt giổi: Được dùng phổ biến trong hỗ trợ điều trị các vấn đề tiêu hóa, xương khớp và làm gia vị trong ẩm thực.
4. Cách dùng và liều lượng
Các bộ phận của cây giổi có thể phơi khô để sắc nước uống, tán bột hoặc sử dụng trong chế biến món ăn. Liều dùng thông thường dao động từ 10 – 30g mỗi ngày tùy mục đích sử dụng.
Một số bài thuốc và món ăn từ cây giổi
- Hỗ trợ cải thiện táo bón: Sử dụng vỏ hoặc quả giổi sắc nước uống hằng ngày.
- Giảm ho khan ở người lớn tuổi: Dùng quả giổi sắc uống thay trà.
- Hỗ trợ tiêu hóa, giảm sốt: Sắc vỏ cây giổi lấy nước uống.
- Hạt giổi giảm đau bụng: Nhai trực tiếp hạt giổi theo kinh nghiệm dân gian.
- Ngâm rượu hạt giổi: Hạt giổi phơi khô, ngâm với rượu trắng theo tỷ lệ phù hợp để xoa bóp ngoài da.
Lưu ý khi sử dụng cây giổi
- Hạt giổi sau khi rang hoặc nướng nên dùng ngay để đảm bảo mùi vị và chất lượng.
- Nên lựa chọn dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, tránh mua phải sản phẩm kém chất lượng.
Cây giổi là món quà quý giá từ thiên nhiên dành cho vùng núi rừng Tây Bắc. Việc sử dụng đúng cách có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, đặc biệt trong hỗ trợ các vấn đề về xương khớp và tiêu hóa.
